- कृष्ण फुयाल क्षेत्री, सर्प खोज तथा अनुसन्धानकर्ता
नेपाल जैविक दृष्टिले अत्यन्तै समृद्ध देश हो । यहाँ गर्मी, चिसो र आद्रता भएको विभिन्न प्रकारको वातावरणले गर्दा विभिन्न प्रजातिका जीवजन्तु पाइन्छन् । यस्तैमा सर्प पनि यहाँको महत्वपूर्ण वन्यजन्तु हो ।
नेपालमा हालसम्म ८० भन्दा बढी प्रजातिका सर्प पाइएका छन्, जसमा केही विषालु र धेरैजसो अविषालु हुन्छन् ।
सर्पहरूले पारिस्थितिक तन्त्रलाई सन्तुलनमा राख्न ठूलो भूमिका खेल्छन्। उनीहरूले मुसा, भ्यागुता, किराफट्यांग्रा आदि खाएर खेतीमा हुने हानी घटाउँछन् ।
तराईमा पाइने सर्पका प्रकार
नेपालको तराई क्षेत्रमा चिस्यानयुक्त वातावरण, खोलानाला, बगैंचा, खेतबारी र वनजंगल भएका कारण धेरै प्रकारका सर्प पाइन्छन्।
तराईमा पाइने मुख्य सर्पहरू:
१. विषालु सर्पहरू
क. गोमन (Naja naja) — नाग
कालो, खैरो वा ढाँट भएको, फन फुलाउने ।
धेरै विषालु हुन्छ । खेतबारी, गोठ र झाडीमा पाइन्छ ।
ख. करैत (Bungarus caeruleus)
कालो र सेतो धारिलो धर्का भएको, राति बढी सक्रिय।
नेपालकै सबैभन्दा खतरनाक सर्प मानिन्छ।
ग. घेराउटे सर्प (Russell’s viper)
गहुँगोरो र गोलाकार ढाँट भएको ।
खेतबारी, खुल्ला जमिनमा पाइन्छ ।
घ . हराइ (Pit viper)
हरियो वा खैरो हुन्छ, बुट्टा भएको ।
रुख र झाडीमा पाइन्छ ।
२. अविषालु सर्पहरू
अ. धामन (Ptyas mucosa)
लामो र छिटो दौडने, मुसा खाने।
मान्छे र खेतीको साथी ।
आ. धेउसे सर्प (Python)
ठूलो र भारी सर्प, जनावरलाई बेरेर मार्छ।
विषालु हुँदैन।
इ. पानी सर्प (Water snake)
पानी र वरिपरिका झाडीमा पाइन्छ ।
ई. हरियो लहरी सर्प (Green vine snake)
पातलो, हरियो, रुखमा रहने ण।
विषालु र अविषालु सर्प छुट्याउने तरिका
विषालु सर्प प्रायः अग्लो टाउको, फन, र खतरनाक व्यवहार देखाउँछन् ।
विषालु सर्पको टोकाइपछि ठूलो पीडा, सुन्निने, बान्ता, र श्वास फेर्न गाह्रो हुन्छ ।
अविषालु सर्पले टोकेपनि खासै असर गर्दैन।
सर्पबाट बच्ने उपायहरू
सर्पसँगको सहअस्तित्वका लागि सावधानी अपनाउनु जरुरी छ ।
घर र वरिपरिको वातावरण:
#घर वरिपरि झाडी, घाँस र फोहोर सफा राख्नु ।
#चरा, मुसा र फट्यांग्रा नष्ट गरी घरमा नल्याउनु ।
#गोठ र भकारी सधैं सफा राख्नु ।
बाहिर जाँदा:
#खेतबारी, झाडी वा वनमा जाँदा भरपर्दो जुत्ता र लुगा लगाउने ।
# राति हिँड्दा टर्च वा बत्ती अनिवार्य प्रयोग गर्ने ।
#सर्प देखेमा नछुनु, नतर्साउनु र ढुंगा नहान्नु ।
# खुला ढोका–झ्याल राख्दा झारपात नछाड्ने ।
सर्पले टोकेमा:
# तुरुन्त सर्पको प्रकार हेर्ने प्रयास गर्ने तर नछुने ।
# घाइतेलाई ढाड सिधा पारेर अस्पताल लैजाने ।
# टोकेको ठाउँमा पट्टि कसिलो पारेर बाँध्ने (तर अत्यन्तै कसिलो होइन) ।
#घरेलु झारबुटी वा टोटका नगर्ने ।
(क्षेत्री अध्यापन पेशामा आवद्ध हुनुहुन्छ ।)
